Prvi dani Drugog svetskog rata u Novom Sadu

Prvi dani Drugog svetskog rata u Novom Sadu

Aprilski rat u Kraljevini Jugoslaviji trajao je od 6. do 18. aprila 1941. godine, kada je vojska Kraljevine Jugoslavije bila prisiljena da prihvati akt o bezuslovnoj kapitulaciji. Nakon prevrata od 27. marta 1941. godine, kojim je oborena vlada koja je potpisala akt o pristupanju Jugoslavije Trojnom paktu fašističkih sila (Nemačke, Italije i Japana), u znak odmazde nemački kancelar Adolf Hitler naredio je napad na Jugoslaviju. Bez objave rata, rano ujutru 6. aprila nemački avioni bombardovali su Beograd, a napade su ponovili oko 11 i oko 14 časova, gde su usmrtili preko 18.000 Beograđana i naneli veliku materijalnu štetu. Učestvovalo je 484 bombardera i 250 lovaca. Pored Nemačke, Jugoslaviju su napali i njeni susedi Italija, Bugarska i Mađarska.

Nemački avioni su 6. i 7. aprila 1941. godine mitraljirali i bombardovali drumski i železnički saobraćaj u Banatu, Sremu i Bačkoj, a u Novom Sadu, pored mitraljirane pogrebne povorke u Kisačkoj ulici, napadnut je Aerodrom Jugovićevo, Železnička stanica "Obori", Petrovaradinska tvrđava i Ložionica, Rečna flotila, pruge i železnički čvorovi. Dejstvovala je i protivavionska odbrana, ali su se preleti i napadi ponavljali i narednih dana. Iako je napad sila osovine mogao biti očekivan, jugoslovenske oružane snage nisu bile dovoljno pripremljene za rat. Opšta mobilizicaija do 6. aprila nije obavljena, te ni jedna operativna jedinica nije bila u potpunosti spremna za bilo kakvu ozbiljniju odbranu zemlje.

Novi Sad i okolinu trebalo je da štite jedinice Prve armije, u čijem sastavu su bili Senćanski, Subotički, Somborski i Žabaljski odred, Potiska divizija i Treća konjička divizija. Jedinice ove armije bile su jako isturene u odnosu na severni front (Dunav-Drava), a snage za njegovu odbranu bile su slabe. Mobilizacija je išla vrlo teško usled sporog pristizanja i nedostatka vojne opreme, a njihovo dejstvo je znatno otežavala jaka peta kolona neprijatelja.

Predaja vojske Kraljevine Jugoslavije

Početak i kraj rata u Kraljevini Jugoslaviji je bio brz. Prvog dana rata nemački avioni bombardovali su aerodrom "Jugovićevo" gde su sravnili svih 9 hangara i sve prizemljene avione, ali na celom ovom frontu nije bilo oružanih borbi. Jedino su se jedinice Somborskog odreda sukobile sa manjim snagama Mađarske vojske na granici. Drugog dana rata jugoslovenska avijacija je bez lovačke pratnje napala aerodrome kod Pečuja i Segedina, i tom prilikom pretrpela velike gubitke (izgubila je 8 aviona). Na sektoru Bezdan – Subotica posadne trupe prihvatile su borbu sa mađarskim izviđačkim jedinicama, a štab Prve armije se krajem dana prebacio iz Novog Sada, gde se do tada nalazio, u Frušku goru, tačnije na Iriški Venac. Operativne jedinice dobile su naređenje da se u toku tri noćna marša povuku u Srem, dok se Treća konjička divizija povlačila od Bačke Palanke prema Novom Sadu.

Trećeg dana rata dolazilo je povremeno do puškaranja između mađarskih i jugoslovenskih graničnih jedinica u Bačkoj, a za to vreme Prva armija se povlačila ka Dunavu, radi prebacivanja u Srem. Četvrtog dana su se već značajnije mađarske snage prikupljale na granici i vršile česte provokacije, dok je za to vreme glavnina Prve armije stigla u Novi Sad i okolna mesta između Žablja i Bačke Palanke. Petog dana nastavljeno je sa puškaranjem na jugoslovensko-mađarskoj granici, a glavnina Prve armije je već počela da se prebacuje u Srem preko Dunava, i da zauzima položaje duž reke, od Iloka do Slankamena. Izdato je naređenje da se povuku i preostale granične jedinice i da se preko Novog Sada i Bačke Palanke prebace u Srem, da bi zatim inžinjerijske jedinice porušile oba mosta na Dunavu kod Novog Sada.

Mađarski vojnici pored srušenog novosadskog mosta

Šestog dana rata (11. aprila) nemački 46. oklopni korpus u toku brzog prodora kroz Slavoniju u pravcu Beograda, udario je u bok jedinicama Prve armije, koje su se iz Srema povlačile u Bosnu i Srbiju. Istovremeno su i ustaške jedinice iz pozadine napadale odstupajuće jugoslovenske trupe, a tog dana su i mađarske snage prešle u napad na frontu u Bačkoj i Baranji. Mađarski regent Horti izdao je proklamaciju, u kojoj je nagovestio odlučni rat protiv Jugoslavije, koja je po njemu prestala da postoji proglašenjem NDH (10. aprila) i raspala se "na svoje sastavne delove", a kako je rekao, zbog toga se javila dužnost da se osiguraju sudbina i položaj onog dela Mađarske, koji je "otrgnut 1918. godine", kako bi se vratio u okrilje "majke otadžbine". Jedinice Mađarskog Brzog 4. i 5. korpusa, nailazeći na slab otpor posadnih i graničnih jugoslovenskih jedinica, prešle su granicu i zauzele Tavankut i Kelebiju i usmerile se ka Subotici i Paliću.

Sedmog dana (12. aprila), 8. oklopna i 16. motorizovana divizija nemačkog 46. korpusa prešla je Savu kod Šapca i S. Mitrovice, a uz pomoć avijacije lako je savladala otpor jugoslovenskih jedinica, dok su delovi 8. oklopne divizije bez borbi stigli do Zemuna i nadomak Novog Sada. Tog dana su i mađarske jedinice zauzele Suboticu i nastavile napredovanje, ka Bačkoj Topoli i Somboru, a da bi opravdali zločine i ubijanje nevinog stanovništva, inscenirali su napade iz zaseda.

Mađarski vojnici streljaju taoce

Naredbu za miniranje novosadskih mostova nije stigla iz Beograda, pa je taj rizik preuzeo na sebe kapetan Svetozar Popov. Po priči Popova, kasnije penzionisanog majora JNA, u mali betonski bunker uvukao se vojnik sa šlemom na glavi, stao mirno ispred oficira i raportirao...Gospodine kapetane, javljaju nam iz Kamenice da su nemačke trupe već zauzele mesto i da prethodnice kreću ka Petrovaradinu. Tada kapetan prve klase Svetozar Popov hitno je pozvao  svoja dva oficira, održan je kratak sastanak, i doneta je odluka da se sruše mostovi koji spajaju Novi Sad sa sremskom stranom.

Eksploziv i mine bile su postavljene desetak dana pre dizanja mostova u vazduh, a čekalo se samo naređenje više komande da Popov izda naređenje da vojnici okrenu prekidač.

Naredi trubaču da svira...brzo, jako!

Bilo je tačno 23.45 časova...11. aprila...

Znak trube bio je ugovoreni znak za dežurne na mostovima da se odmah povuku, a već su se čuli zvuci motorozivanih jedinica nemačke vojske koja se već približavala uzvišici ispred Petrovaradinske tvrđave, zvanoj Trandžament.

Popov se okreće oficiru pokraj njega i naređuje da se odmah trči u tunel i da se aktiviraju mine. Odjednom visoki plamen razdire mrak aprilske noći, suknu u nebo jarko crvena svetlost i Novi Sad je osvetljen kao u po bela dana, a onda strahovita eksplozija. Okolo lete gvozdeni delovi mosta i betonskih stubova, a prozori na okolnim kućama su popucali od detonacije. Zatim sve ponovo proguta gusti mrak i mučna tišina.

Novosadski mostovi su poleteli u nebo tačno u 23 časa i 48 minuta, a bila je to noć između 11. i 12. aprila 1941. godine.

Svetozar Popov

Poslednji jugoslovenski vojnici napustili su Novi  Sad 11. aprila 1941. godine, kada su i novosadski mostovi dignuti u vazduh. Nemci su u gradu organizovali svoju vlast i izdali letak, opominjujući Srbe da ih ne diraju, ako neće da imaju problema, jer će za svakog ubijenog Nemca streljati 10 Srba. Folksdojčeri su se smatrali gospodarima grada, iako su i Mađari organizovali svoju građansku stražu, tzv. "nemzetere". Folksdojčeri su izdali naređenje i o zapleni motornih vozila, oružja i municije. U očekivanju nemačkih trupa 12. aprila u Novom Sadu su istaknute na javnim zgradama zastave sa kukastim krstom.

Delovi 8. oklopne divizije umarširali su istog dana u Novi Sad od Futoga, ali su ove jedinice posle manje od jednog sata i napustile grad i otišle dalje. Hitler je Bačku i Baranju prepustio Hortiju, a njegove honvedske jedinice su 13. aprila ušle u Novi Sad (bila je nedelja, prvi dan Katoličkog Uskrsa, i uspostavile su mađarsku vlast, sprovodeći istovremeno neviđene zločine nad srpskim i jevrejskim narodom.

Mađarske trupe su ušle oko 18 časova, iz pravca Futoga, Futoškom ulicom. Onda su nastavili dalje ulicama Orahovom (iza “Minakve”), Kajsijinom (Iliriona Ruvarca) i Graškovom (Kiš Ernea). Vojska je smeštena u kasarne i škole, a oficiri kod Nemzeta (potkazivača). Prve novosadske žrtve od strane mađarske vojske pale su istog dana i to su bili Srbi, Stepanovi. Iste noći sa “nemzeterima”, dobrim poznaaocima lokalnih prilika i ljudi, inscenirajući napade četnika, započeli su trodnevnu pucnjavu, hapšenja, ubijanja i pljačku stanovnika Novog Sada. Ubistva su izvršavana u različitim delovima grada, a najviše u Temerinskoj ulici, gde su streljani kod Šulcovog mlina Perići. Streljanja su nastavljena u Rajinoj šumi, na obali Dunava, koji je poslužio i kao masovna grobnica. U toku ta tri dana i do kraja aprila, ali tada već na osnovu presuda vojnog suda, ubijeno je oko 500 Novosađana, pretežno Srba, a daleko je veći broj onih koji su tih dana hapšeni i na različite načine maltretirani.

Veliki broj porodica je krajem aprila i početkom maja oteran u novoformirane logore u Bačkoj, u Vizić kraj Begeča i logor na Aerodromu u Novom Sadu, u kome su skoncentrisali oko 11.000 bivših dobrovoljaca iz kolonističkih mesta Bačke, koje su većinom prebacili krajem juna meseca u logor Šarvar u Mađarskoj.

Gotovo svaki četvrti stanovnik Novog Sada doživeo je nasilnu promenu mesta stanovanja, naime tokom vojne uprave u periodu april – septembar 1941. godine, okupator je iz grada proterao 15.000 muškaraca, žena i dece. Proces denacionalizacije Novog Sada i njegove mađarizacje, praktično se odvijao tokom čitavog perioda rata. U gradu su promenjeni nazivi ulica, trgova, bulevara, sve firme su dobile natpise na mađarskom jeziku. Navedeni vidovi i oblici terora praćeni su masovnom pojavom pljačke, imovine ubijenih ili proteranih ljudi, kao i brojnih konfiskacija imovine građana i javnih ustanova, kako od strane pojedinaca tako i u korist Mađarske države. Neposredno posle okupacije u Novom Sadu je skoncentrisan veoma jak vojni, žandarmerijski, policijski i administrativni aparat Hortijeve Mađarske.

U trećoj fazi aprilskog rata od 14. do 17. aprila 1941. godine došlo je do kapitulacije Jugoslavije. Akt o bezuslovnoj kapitulaciji potpisan je 17. aprila u prostorijama Čehoslovačkog poslanstva u Beogradu, stim što je stupio na snagu 18. aprila u 12 časova. Hitler je rasparčao Vojvodinu, predao je Hortiju Bačku i Baranju, Srem je priključen Nezavisnoj državi Hrvatskoj, dok je Banat ostao u rukama Nemaca, a formalno se nalazio u sastavu okupirane Srbije.

Autor: Zoran Knežev, hroničar i publicista 

Izvori:
“Vojvodina u ratu i revoluciji”

Kazivanja Branislava Milića- Šumareva
Kazivanja Mite Bugarskog
Kazivanja Bore Simina
“Slobodna Vojvodina”
“Dnevnik”

Fotografije:
www.fortepan.hu
Iz private digitalne kolekcije autora
Iz kolekcije Ernesta Dracha

Oceni vest:
6
49

* Sva polja su obavezna

Pošalji fotografiju uz komentar (do 2MB)
  • Milan

    pre 344 dana i 15 sati

    Hvala na ovom tekstovima i slikama.Mnogi od nas su zaboravili istoriju,ili ne žele da je znaju,a ovo vreme jako podseća na ono...

    Oceni komentar:
    22
    7
  • Pa tako bi oni i danas

    pre 343 dana i 22 sata

    Da mogu opet bi nas rasparcali.I otimali bi nam zemlju i masovno proterivali i ubjali sa nase zemlje narocito nasi "susjedi" oni su se pokazali kao najkrvolocnije zveri.I u vojvodini su po sremu su strasne zlocine pravili.Nikad ne zaborviti!

    Oceni komentar:
    13
    10
  • Maxa

    pre 343 dana i 22 sata

    Odlican clanak, neka ljudi citaju sta je zapravo fasizam i kuda sovinizam vodi.
    Jer duboko smo zaglibili u fasizumu opet !

    Oceni komentar:
    13
    5
  • @Maxa

    pre 343 dana i 19 sati

    Ne prizivajte zlo. Ovo u šta smo mi zaglibili, nema nikakve veze sa fašizmom. Fašizam je zlo koje biološki satire ljude, a ovo što se nama događa ugrožava samo materijalno. Niko od ove pogubne politike još uvek nije životno ugrožen (bar kod nas). Čitajući ovako "odlične članke" nikada ni nećete saznati šta je u stvari fašizam i zašto se na zločine koji su iz njega proistekli treba stalno podsećati - da se više nikada ne ponove.

    Oceni komentar:
    2
    12
  • Babalu

    pre 343 dana i 15 sati

    Značaj teme izuskuje veće angažovanje autora, ovako ostavlja utisak da mu je za ovaj tekst zafalilo znanja i stručnosti.

    Oceni komentar:
    2
    14
  • Koca Zvoca

    pre 343 dana i 14 sati

    @Babalu
    Da je samo za ovaj tekst zafalilo ni po jada...

    Oceni komentar:
    2
    14
  • David Klajn

    pre 343 dana i 11 sati

    Gospodine Knežev, ispod svakog vašeg teksta navodite „Izvore“. Pretpostavljam da ih navodite sa ciljem da uputite čitaoce koje žele više da saznaju o temi o kojoj ste pisali na literaturu gde je to iscrpnije obrađeno i gde mogu više saznati u zavisnosti od sopstvenog interesovanja, a ne samo sa ciljem da ispunjavajući formu stručnog rada, date privid akademskog članka i veću važnost i autentičnost napisanom tekstu. Međutim podaci koje navedete su apsolutno beskorisni. Primera radi navodite kao izvor „Dnevnik“ koji kao dnevne novine svakodnevno izlaze već preko 70 godina. Kako među hiljadama odštampanih primeraka zainteresovani čitalac nađe članak na koji se vi pozivate i na koji upućujete? Nikako, ili jako teško i mukotrpno. Zato ako već navodite takve izvore morate znati da se mora navesti: autor, naslov članka, ime publikacije, broj, godina izdanja i stranice na kojima se tekst nalazi. Samo takva informacija ima upotrebnu vrednost a navođenje samo imena „Dnevnik“ ili „Dan“ može da izazove sumnju da je prikrivanje lokacije originalnog teksta učinjeno iz razloga da bi neko eventualno prepoznao identične delove teksta. Ali to ne treba da vas brine, svaka neprijatnost tog tipa se izbegne stavljajući između znakova navoda prenešene delove teksta i navođenjem autora. Isto tako posebno kao potvrdu verodostojnosti, odnosno kao „izvor“ navodite kazivanja pojedinaca. Svaki istoričar dobro zna da nemaju svi izvori podjednak značaj, neki su važni, neki manje važni, neki nebitni a neki neistiniti. Kazivanje može biti samo lepa ilustracija i dopunski opis događaja a nikako kao izvor i nema potrebe da se posebno navode (sem u tekstu) jer je nemoguće proveriti njihovu autentičnost.
    Slobodan sam ukazati i na nesvrsishodni način navođenje izvora koji se nalaze na internetu. Složiće te sa mnom da navođenje internet adrese: http://www.fortepan.hu kao izvor za konkretnu temu ne znači ama baš ništa, isto je kao i navođenje adrese https://www.google.com ili https://en.wikipedia.org/wiki/Main_Page, ali navođenje adrese https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_the_Jews_in_Hungary znači, jer će zainteresovanog čitaoca odvesti na stranicu koja obrađuje baš tu konkretnu temu za koju je zainteresovan i na izvor koji ste vi koristili,
    Sticajem okolnosti znam da nijedan izvor koje ste naveli za pretposlednju fotografiju u vašem tekstu na kojoj se nalaze tela zverski ubijenih Jevreja u Temerinskoj ulici 1942. godine u neviđenom divljačkom pokolju nad novosadskim Jevrejima mađarske fašističke žandarmerije, nije istinit. Pomenuta fotografija se nalazi u arhivi Yad Vashem-a - Svetskom centru za istraživanje holokausta, dokumentaciju, edukaciju i komemoraciju u Izraelu zavedena pod brojem FA57/16. (U istinitost mojih navoda možete se uveriti posetom zvanične internet prezentacije Yad Vashem-a na adresi: http://collections.yadvashem.org/photosarchive/en-us/5533_102945.html). Ako ste već iskoristili tu fotografiju, morali ste naznačiti šta predstavlja i navesti stvarni izvor jer je fotografija preuzeta a nije iz vaše privatne kolekcije niti predstavlja panoramu grada, da ne bi bilo sumnje da je stavljena samo kao puka ilustracija, ili sa ciljem formiranja neke druge istorijske istine.
    U autentičnost ostalih „izvora“ fotografija ne bih ulazio, ali ću navesti adrese na kojima se to može utvrditi:
    http://www.skyscrapercity.com/showthread.php?t=532162&page=10
    http://saznajlako.com/2013/11/22/beograd-u-prvom-svetskom-ratu-1914-1918/
    http://fhpubforum.warumdarum.de/index.php?topic=24.9975
    http://www.ww2incolor.com/hungary/Yugo+POW_+1941.html
    http://mult-kor.hu/20110609_a_delvidek_megszallasa_1941ben

    Nadam se da ćete ove moje opaske shvatiti kao dobronamerne koje činim sa željom da vaši tekstovi dobiju na kvalitetu i da vas uputim u oblast u kojoj očigledno niste baš vični, jer sudeći bar prema broju komentara, vlada prilično interesovanje za tematiku o kojoj pišete i stvarno bi bilo šteta da ne budu na nivou koji obezbeđuje još veće interesovanje i čitanost. Sa najboljim namerama uputiću vas, ako već želite novinskim člancima davati formu „stručnih“ radova navodeći izvore (što smatram da je besmisleno i nepotrebno) radite to u skladu sa opšteprihvaćenim standardima (http://www.apastyle.org/) jer je u suprotnom kontraproduktivno.

    Oceni komentar:
    3
    18
predsednički izbori Aleksandar Vučić prognoza vremena vremenska prognoza znanje je moć stop korupciji novorođenčad OK Vojvodina borba protiv korupcije JKP Vodovod i kanalizacija betanija isključenja struje elektrovojvodina hapšenje bebe porodilje novosadsko porodilište klinika za ginekologiju i akušerstvo IZBORI 2017 Isključenje struje Dragana Mitrić - Aćimović antikoruptivne pilule Spens servisne informacije novi sad Vreme u Novom Sadu RHMZ psihologija korupcije korupcija Vreme u Srbiji Novosadsko proleće