Obeležavanje Nove godine jedan je od najstarijih običaja ljudskog roda i postoji već nekoliko hiljada godina. Sumerani su slavili dolazak nove godine još pre 4.000 godina, kada je proslava trajala 11 dana, a svaki se dan drugačije slavio. Postoje zapisi o običajima i ritualima starih Rimljana, Kineza, Egipćana, Germana i drugih starih civilizacija …

Piše: Zoran Knežev, hroničar i publicista

Po definiciji Nova godina je dan kada po solarnim i sličnim kalendarima počinje sledeći kalendarski, datumski, ciklus, odnosno to je prvi dan u sledećoj godini. Svaka je kultura imala svoj kalendar kojim se određivao godišnji ritam. U različitim kalendarima godina je počinjala na različite datume. Tako su drevni Egipćani slavili dolazak Nove godine u julu, Kinezi i Grci u proleće, Jevreji u septembru ili oktobru. Izuzetak je bio stari Rim.

Zanimljivo je da mesec januar nije postojao do 700. pre nove ere, kada je drugi rimski kralj Numa Pompilije dodao prva dva meseca kalendara koji danas postoji, a prvi dan januara proslavlja se od 153. godine pre nove ere. Naime, kako je koji car dolazio na vlast, tako je menjao datum početka godine. Kalendarska je zbrka vladala dok nije došao Julije Cezar i 36. godine pre Hrista odlučio da će prvi dan nove godine biti prvi dan meseca januara. Na latinskom se taj mjesec zvao januarius i bio je posvećen Janu, bogu početaka, pa se činilo logičnim na takav dan započeti Novu godinu. Rimski je običaj bio da na taj dan slave, vesele se i pevaju i darivaju rodbinu, što smo kasnije svi preuzeli i uklopili u svoju tradiciju.

Međutim, narodi koji su se doselili u Evropu tokom i nakon propasti Rimskog carstva smeštali su prvi dan nove godine obično u proleće, kad se budi čitava priroda i počinje novi život za biljke i životinje, a time i za ljude. Tako su i naši preci slavili Novu godinu u proleće.

Za katolike i protestante novogodišnja noć je uspomena na svetog Silvestra, 43. papu nakon svetog Petra, a prvog koji je preminuo prirodnom smrću 31. decembra 335. godine. U Evropi se 1. januar slavi od VII veka, a koliko je poznato javno se počelo slaviti u Francuskoj tek 1563. godine

Evropski su narodi imali različite kalendare dok papa Grgur XIII. nije uveo novi kalendar. Dotad je u nekim zemljama na snazi bio Julijanski kalendar, a novi je prozvan Gregorijanskim po dotičnom papi. Reformisani kalendar doneo je nekoliko novosti. Papinskom bulom određeno je da će od 1582. početak godine opet biti 1. dan meseca januara. Tada su uvedene i prestupne godine, a određeno je i novo pravilo izračunavanja datuma za Uskrs. Najneobičnija odluka pape Grgura XIII. bila je da posle 4. 10. 1582. sledi 15. 10. 1582. godine.

Prvi januar i proslava Nove godine na velika vrata vraćaju se dakle tek 1582. godine i to u gregorijanskom kalendaru, koji su katoličke zemlje prihvatile gotovo odmah, a protestantske su to činile postepeno. Interesantno je da su Britanci „novi”, reformisani kalendar počeli da koriste 170 godina kasnije – tačnije 1752. godine, a do tada su Novu godinu dočekivali u martu.

U srednjovekovnoj Evropi Nova godina se nije slavila, jer se njeno obeležavanje smatralo paganskom i antihrišćanskom pojavom. A ako bi se i obeležavala, „najluđa noć” nije se uvek proslavljala prvog dana januara, već 25. decembra i 25. marta.

Danas Novu godinu proslavljaju u celom svetu, a ona prvo stiže na Linijska ostrva, dok poslednji slave na Samoi i još nekim pacifičkim ostrvima.

CRVENI DONJI VEŠ: Za dolazak nove godine vežu se neki neobični običaji, od nošenja donjeg crvenog veša zbog sreće u ljubavi do razbijanja pred ulaznim vratima. Prema nekim verovanjima, na novodišnju noć treba pojesti 12 grozdova grožda ili čak 12 grejpova za svaki mesec u godini. Možda je najlepši običaj onaj u Japanu – svima treba oprostiti kako bi zaista bili spremni za novi početak. Današnji običaji nošenja crvenog donjeg veša na prelasku u Novu godinu, vuče svoje simboličke korene iz Španije, a rasprostanjen je svugde po svetu.

Početke običaja ukrašavanja jelke možemo pratiti do Nemačke u XVI veku. Naime Ingeborg Veber -Kelerman (profesor evropske etnologije iz Marburga) kao najraniji pomen tog običaja uzima letopis bremenskog ceha iz 1570. godine koji navodi kako je mala jela ukrašena jabukama, orasima, perecima i papirnatim cvećem postavljena za decu članova ceha koja su na Božić prikupljala slatkiše.  Običaj se rano pominje i u Bazelu gde su 1597. godine krojački šegrti po gradu nosili stablo ukrašeno jabukama i sirom. Rigu, glavni grad Letonije, neki smatraju domom prvog božićnog drvca, jer na osmougaonoj ploči na jednom od gradskih trgova stoji “Prva novogodišnja (odnosno božićna) jelka u Rigi 1510.” na osam jezika. 

U otprilike isto vreme, a mnogo se raspravlja o tome da li se taj događaj odigrao pre ili posle postavljanja jelke u Rigi, Martin Luter je navodno ukrasio jelku koja je simbolizovala način na koji noću sijaju zvezde. Tokom XVII  veka običaj ukrašavanja božićnog drvca počeo je da ulazi u domove. Jedan strazburški sveštenik, Johan Konrad Danerhojer, žalio se na taj običaj zato što on odvlači od Božje reči. Do početka XVIII veka ukrašavanje jelki postalo je uobičajeno u gradovima oko severnog toka Rajne, ali se još uvek nije proširilo u ruralna područja. 
Katolička većina uz južni deo toka Rajne ovaj običaj je smatrala protestantskim pa su ga u to područje doneli pruski činovnici koji su tamo premešteni zbog Bečkog kongresa 1815. godine. Početkom XIX veka običaj je postao popularan među plemstvom i proširio se po dvorovima čak do Rusije. Princeza Henrijeta od Nasau-Vajlburga 1816. godine upoznala je Beč sa ukrašavanjem jelki pa se taj običaj narednih godina brzo proširio Austrijom. U Francuskoj je prvu jelku predstavila vojvotkinja od Orleana 1840. godine. U Veliku Britaniju ovaj običaj donela je supruga kralja Džordža III, Šarlot od Meklenburg – Strelica, ali se u to vreme on nije proširio dalje od kraljevskog dvora. Nakon venčanja kraljice Viktorije i njenog nemačkog rođaka, princa Alberta, običaj se još više proširio. Princ Albert za Božić je poklanjao veliki broj jelki školama i kasarnama. Crteži kraljevske porodice sa božićnom jelkom pojavljivali su se u engleskim časopisima, a za Božić 1850. godine ilustracije su se pojavile i u SAD doprinevši popularnosti ove pojave i preko Atlantika. 

U našim krajevima običaj kićenja jelke nije bio raširen do sredine XIX veka, kada dolazi do promena uglavnom pod uticajem nemačke tradicije. Iako ukrašavanje jelke nije bilo rašireno, domovi su se i pre toga na Badnje veče kitili cvećem i plodovima, a posebno zelenilom, i to su najčešće činila deca. Prvobitno su se kitila belogorična stabla, a posle zimzelena, i to voćem – najčešće jabukama, šljivama, kruškama – i raznim poslasticama i ukrasima napravljenim od papira, najčešće lancima i raznim nitima. 

Ne zna se kada je tačno počelo slavljenje Nove godine u Srbiji, ali se smatra da je to bilo početkom XX veka. U selima se više slavio Božić, a u gradovima Nova godina. U XX veku lik Deda mraza je stvorila marketinška odluka jedne fabrike gazitanog pića i on u skoro celom svetu potiskuje Božić batu i zauzima vodeće mesto.

U Srbiji se slave dve Nove godine, ova zvanična 1. januara i ona Pravoslavna ili Srpska Nova godina, po julijanskom kalendaru, i to od januara 1919. godine.