Samo tri godine nas dele od 2024. godine kada ćemo obeležiti punih 200 godina od pokretanja časopisa “Letopis Matice srpske”. Sa ponosom ističemo da je to najstariji književni časopis u svetu koji, sa kraćim prekidima, u kontinuitetu izlazi od pokretanja 1824. godine pa sve do danas.  

Dve godine ranije obustavljeno je izdavanje prvih novina kod Srba, “Novina serbskih”, koje su izlazile u Beču prethodnih devet godina. U Novom Sadu, Georgije Magarašević 1824. godine pokreće književni časopis pod nazivom “Serbska Letopis”. Prvi broj za 1825. godinu odštampaće u Budimu novosadski knjižar i štampar Konstantin Kaulicije. U to vreme, u prvoj polovini XIX veka Budim i Pešta bili su kulturni, naučni i prosvetni centri  Srba u Ugarskoj. U ovim gradovima (koji će se pedesetak godina kasnije spojiti u jedan grad – Budimpeštu), živeo je značajan broj imućnih i uglednih srpskih trgovaca, advokata, lekara, činovnika, inteligencije, studenata. 

Georgije Magarašević, profesor novosadske gimnazije, istoričar i književnik, ostaće na mestu glavnog urednika novog časopisa šest godina, do svoje prerane smrti. Interesantan je detalj iz života Magaraševića zbog koga je on došao u Novi Sad da postane profesor u novosadskoj gimnaziji. Naime, on je prethodno otpušten iz karlovačke gimnazije zbog ljubavne afere sa ženom svog kolege. Iz krajnje neprijatne situacije tada ga je spasao episkop bački Gedeon Petrović, o čemu je Magarašević jednom svome prijatelju kratko napisao: “Mrtav beh i oživeh”.

Već posle prva tri broja, izdavač se suočio sa ozbiljnim finansijskim problemima koji su doveli u pitanje dalji izlazak časopisa. Da bi rešio ovaj problem, energični Magarašević se obraća rodoljubivim srpskim građanima u Pešti. Šest imućnih trgovaca predvođenih pravnikom, književnikom i istoričarem Jovanom Hadžićem (poznatom pod literarnim pseudonimom Miloš Svetić), 1826. godine osnivaju Maticu srpsku koja će na sebe preuzeti dalje izdavanje časopisa, ali i drugih srpskih časopisa i knjiga. Ova najvažnija ustanova Srba u Ugarskoj staviće za cilj da predstavi Evropi srpsku književnosti, umetnost, istoriju i nauku, a takođe da radi na prosvećivanju sopstvenog naroda. 

U toku skoro dva veka postojanja, Letopis Matice srpske je prolazio kroz različite periode. U zavisnosti od toga ko je bio na čelu časopisa, bio je više ili manje konzervativan ili je pak težio da se prilagodi novim, savremenim tendencijama. Kamen spoticanja je dugo vremena bilo i pitanje jezika – vodila se borba između pristalica i protivnika Vukove reforme jezika i pravopisa. Konačno, 1870. godine je definitivno prihvaćena Vukova reforma. Časopis se često borio i sa finansijskim problemima. Srećom, u pomoć su priskakali mnogobrojni dobrotvori, od kojih svakako treba spomenuti Savu Tekeliju i Mariju Trandafil. Časopis nije izlazio jedino u turbulentnim istorijskim vremenima – za vreme mađarske revolucije 1848 – 1849, Prvog i Drugog svetskog rata, kao i 1835. i 1836. godine kada je rad Matice srpske bio obustavljen. Svoje ime je menjao nekoliko puta da bi današnji naziv  konačno dobio 1873. godine.

Više od 30 značajnih kulturnih radnika i književnika uređivalo je Letopis, a među njima su bili Jovan Hadžić, Jovan Subotić, Jakov Ignjatović, Tihomir Ostojić, Jovan Đorđević, Antonije Tona Hadžić, Milan Savić, Vasa Stajić, Mladen Leskovac, Aleksandar Tišma, Boško Petrović… Najduže se na mestu glavnog urednika zadržao Antonije Tona Hadžić – punih 19 godina u dva navrata, istovremeno obavljajući funkciju sekretara i predsednika Matice srpske. U njegovo vreme, 1854. godine, preseljena je Matica srpska iz Pešte u Novi Sad. Njena prva novosadska adresa postaće Platoneum – kuća vladike Platona Atanackovića u susedstvu Saborne crkve. U to vreme Novi Sad preuzima od Pešte ulogu kulturnog i političkog centra Srba u Ugarskoj, a preseljenjem Matice srpske, oko koje se okupljaju najobrazovaniji i naumniji ljudi toga vremena, naš grad će dobiti i nadimak “Srpska Atinica”. 

Još jedan urednik Letopisa ostaviće duboki trag u radu Matice srpske i njenog časopisa. Milan Savić, književnik, prevodilac, profesor gimnazije, književni  kritičar, uređivao je časopis punih 15 godina krajem XIX i u prvoj deceniji XX veka. Došavši na mesto urednika u vreme kada Novi Sad gubi svoj značaj kao kulturni centar, posle dve decenije stagnacije časopisa, on mu je udahnuo novi život, dajući  više prostora književnim temama i sam objavljujući prikaze knjiga, rasprave i ocene rukopisa.  

Danas se časopis, koji izlazi jednom mesečno,  može čitati i u digitalizovanom obliku.  

Tekst: Dubravka Bajkin

Turistička organizacija Grada Novog Sada (www.novisad.travel)