Više od decenije projekta “Svim srcem za osmeh deteta”: Na KiM su ih dočekali kao goste, ispratili kao porodicu

U okviru projekta “Svim srcem za osmeh deteta”, grupa osnovaca iz novosadskih škola, u pratnji roditelja, nastavnika i volontera Udruženja građana “Novi Sad”, provela je tri dana na Kosovu i Metohiji kao gost svojih vršnjaka iz Orahovca, Velike Hoče i Goraždevca. Bila je to uzvratna poseta deci sa Metohije, koja su u januaru boravila u Novom Sadu, ali i putovanje tokom kojeg su se prijateljstva, istorija, svetinje i svakodnevni život ljudi u srpskim sredinama spojili u iskustvo koje se ne zaboravlja.

Novosađani su, krajem prošle nedelje, posetili učenike OŠ “Dositej Obradović” iz Orahovca, OŠ “Svetozar Marković” iz Velike Hoče i OŠ “Janko Jovićević” iz Goraždevca. Tokom boravka obišli su Orahovac, Veliku Hoču, Gazimestan, Gračanicu, Prizren, Visoke Dečane, Pećku patrijaršiju, Goraždevac i manastir Banjsku.

Ovo putovanje bilo je nastavak susreta započetog u januaru, kada su deca sa Kosova i Metohije provela nedelju dana u Novom Sadu, u domovima svojih novosadskih vršnjaka. Ovoga puta uloge su bile zamenjene — domaćini su postali oni koji žive u metohijskim sredinama, a gosti deca i porodice iz Vojvodine. U grupi novosadske dece bili su đaci iz OŠ “Dositej Obradović”, OŠ “Svetozar Marković Toza”, OŠ “Žarko Zrenjanin” i OŠ “Dušan Radović”.

Orahovac i Velika Hoča: mesta između istorije, svakodnevice i opstanka

Orahovac je danas manji grad i sedište istoimene opštine u jugozapadnom delu Kosova i Metohije, između Prizrena, Đakovice i Suve Reke. Opština obuhvata grad Orahovac i više okolnih sela, među kojima je i Velika Hoča. Ovaj kraj poznat je po vinogradarstvu i proizvodnji vina, a upravo su vinogradi jedan od simbola života koji se ovde, uprkos svemu, nastavlja.

Prema različitim procenama, opština Orahovac ima oko 50.000 do 60.000 stanovnika, dok u samom gradu živi oko 13.000 do 15.000 ljudi. Većinsko stanovništvo čine Albanci, dok Srbi danas uglavnom žive u Velikoj Hoči, gde ih ima oko 400, i u manjem delu gornjeg Orahovca, gde živi oko dve stotine Srba.

Područje Orahovca bilo je, tokom sukoba krajem devedesetih godina, jedno od žarišta na Kosovu i Metohiji, sa stradanjem civila na obe strane. Danas je situacija mirna, postoji sloboda kretanja i svakodnevni život podrazumeva i trgovinu sa Albancima, ali posledice sukoba i dalje se osećaju. Srbi iz ovog kraja navode da se pravoslavno groblje u Orahovcu i dalje povremeno oštećuje, zbog čega izbegavaju da postavljaju skupe nadgrobne spomenike. Kažu i da u danima kada se dogode incidenti na severu Kosova ili kada Albanci obeležavaju nacionalne praznike, iz predostrožnosti češće ostaju u svojim kućama.

Prema podacima zvanične Prištine, Orahovac je među opštinama koje su od 2011. godine izgubile veliki broj stanovnika. Nezaposlenost i odlazak mladih pogađaju sve zajednice. Privremene opštinske institucije Republike Srbije zatvorile su kosovske vlasti, ali mnogi građani i dalje primaju plate i kosovski dodatak od zvaničnog Beograda. Od institucija Republike Srbije funkcionišu još škole i ambulante, ali među Srbima postoji strah da bi i one u narednom periodu mogle biti integrisane u kosovski sistem.

Podele postoje i unutar same srpske zajednice — između onih koji rade u institucijama koje finansira Srbija i onih koji žive od privatnog posla. Ipak, ono što se na prvi pogled najjasnije vidi jeste želja ljudi da ostanu, da rade i da deci omoguće što normalnije odrastanje.

Velika Hoča: selo vinograda, crkava i dugog pamćenja

Velika Hoča je istorijsko selo i jedno od najstarijih naselja u ovom delu Kosova i Metohije. Nalazi se četiri do pet kilometara jugoistočno od Orahovca i oko 25 kilometara od Prizrena, u plodnom kraju okruženom vinogradima.

Najraniji sačuvani pisani dokument u kojem se pominje Velika Hoča jeste povelja iz 1198. godine, kojom je veliki župan Stefan Nemanja ovo selo, zajedno sa još osam okolnih sela, darovao manastiru Hilandar, kao manastirski metoh.

Selo i danas čuva tragove nekadašnje lepote i značaja. Tu su preostale crkve, stara čaršija, kula Lazara Kujundžića i veliki broj kuća tradicionalne gradnje. Među najstarijim crkvama sa očuvanim živopisom iz 14, 16. i sredine 19. veka nalaze se crkve Svetog Nikole, Svetog Jovana Krstitelja i Svetog Arhiđakona Stefana.

Velika Hoča je ostala gotovo potpuno srpsko selo, sa oko 400 stanovnika. Mnoge porodice i danas se bave vinarstvom, a poslednjih godinu i po dana sve više se ulaže i u vinski turizam. U selo sve češće dolaze autobusi sa turistima, pre svega iz centralne Srbije, Crne Gore, Hrvatske i Bosne i Hercegovine, a povremeno i iz zapadne Evrope. Stranci uglavnom dolaze na jednodnevne izlete, jer su smeštajni kapaciteti još uvek skromni.

Pojedini veći proizvođači vina koriste subvencije i Republike Srbije i Republike Kosovo. Iako to iziskuje dodatnu administraciju, kažu da se isplati, jer subvencije iz Prištine ponekad budu veće od onih iz Beograda.

Doček u Velikoj Hoči: pogača, so i susret dece

Goste iz Novog Sada dočekali su meštani u Velikoj Hoči, kao i đaci iz Hoče i Orahovca. Svečani program upriličen je u Gospodarskoj kući — Saraju, poznatom kulturno-istorijskom spomeniku iz turskog doba.

Posle tradicionalnog dočeka uz pogaču i so, izveden je kulturno-umetnički program, a deca sa Metohije brzo su se povezala sa vršnjacima iz Vojvodine, koje su narednih dana ugostila u svojim domovima.

Direktor OŠ “Svetozar Marković” iz Velike Hoče Marko Spasić rekao je da je škola osnovana 1865. godine i da je prošle godine obeležila 160 godina postojanja. Trenutno ima 42 učenika, od prvog do osmog razreda.

– Naša deca bila su lepo ugošćena u Novom Sadu i trudili smo se da to uzvratimo maksimalno. Projekat “Svim srcem za osmeh deteta” znači mnogo za opstanak Srba na Kosovu i Metohiji. Nadam se da će značaj ovih uzajamnih poseta prepoznati i naši opštinski i državni organi i da će ovakve posete biti češće – rekao je Spasić.

Novosađani su posetili i školu u Orahovcu. Osnovna škola “Dositej Obradović” i Gimnazija Orahovac danas se nalaze u spratnoj kući koja je nekada bila prodavnica. Nekadašnje srpske škole, namenski građene, danas su u albanskom delu grada.

Direktorka OŠ “Dositej Obradović” Suzana Miličević kaže da škola ima 33 učenika, gimnazija desetoro, a vrtić još desetak mališana.

– Projekat “Svim srcem za osmeh deteta” treba da se nastavi. Druženje i ljubav dece Novog Sada i Kosova i Metohije nama znače mnogo. Tokom trajanja posete svi smo jedna velika porodica. Našoj deci takođe mnogo znači kada odu u Novi Sad – iskrena je Miličević.

Gazimestan, Gračanica i Prizren: istorija pred očima dece

Petak je bio namenjen obilasku Gazimestana, Gračanice i Prizrena. Za mnoge novosadske učenike ovo je bio prvi susret sa mestima o kojima su do tada učili iz knjiga ili slušali u porodici.

Gazimestan, istorijski spomenik severno od Prištine, na mnoge je ostavio poseban utisak. Ulazak kontroliše kosovska policija, ali mere zaštite nisu više tako rigorozne kao pre nekoliko godina, kada nije bilo dozvoljeno unošenje torbi. Na vrh spomenika i dalje se može popeti samo u manjim grupama.

Manastir Gračanica, zadužbina kralja Milutina, podignut između 1315. i 1321. godine, bio je naredna stanica. Posle obilaska manastira, gosti iz Vojvodine posetili su i srednjovekovni tematski park Ordo Draconis. Gračanicu godišnje poseti veliki broj turista iz celog sveta, što doprinosi i poslovanju srpskih preduzetnika koji drže ugostiteljske objekte i motele.

Posebno mesto u ovom putovanju imao je Prizren — grad kamenih mostova, reka, crkava, džamija i slojeva istorije koji se osećaju na svakom koraku. Nekada multinacionalni grad i simbol suživota, u kojem su vekovima zajedno živeli Srbi, Albanci, Turci, Bošnjaci i Goranci, danas nosi i lepotu i teret balkanskih podela. Do kraja devedesetih godina u Prizrenu je živelo oko 12.000 Srba, dok ih je danas, prema svedočenjima lokalnih ljudi, ostalo veoma malo, možda desetak.

Gosti iz Vojvodine obišli su Bogorodicu Ljevišku, jednu od najznačajnijih srednjovekovnih srpskih pravoslavnih crkava na Kosovu i Metohiji, koja se nalazi u starom jezgru Prizrena. Crkva je podignuta početkom 14. veka, za vreme kralja Stefana Uroša II Milutina, na mestu starije crkve. Poznata je po izuzetno vrednim freskama, koje se smatraju jednim od vrhunaca vizantijske i srpske umetnosti tog vremena.

Tokom martovskog nasilja 2004. godine crkva je teško oštećena i zapaljena. Freske su delimično oštećene dimom i vatrom, a objekat je kasnije obnavljan uz međunarodnu pomoć. Zbog bezbednosne situacije, Bogorodica Ljeviška nalazi se na UNESKO listi ugrožene svetske baštine.

Istorijsko jezgro Prizrena i danas privlači veliki broj turista. Lokalni trgovci Albanci često govore srpski, što je za mnoge posetioce iz Vojvodine bio mali, ali upečatljiv detalj svakodnevice grada koji pamti različita vremena.

Visoki Dečani i Pećka patrijaršija: susret sa svetinjama

Subota je bila namenjena obilasku Visokih Dečana, Pećke patrijaršije i Goraždevca.

Visoki Dečani izazvali su posebno oduševljenje kod mnogih putnika. Bez obzira na to da li neko dolazi kao vernik, zaljubljenik u istoriju ili radoznali putnik, ovaj manastir ostavlja snažan utisak. Arhitektura, freske, prostor i odnos monaštva prema posetiocima učinili su da se mnogi upravo na ovom mestu najduže zadrže u tišini.

Visoki Dečani su zadužbina srpskog kralja Svetog Stefana Dečanskog iz 1335. godine. Danas su spomenik pod zaštitom UNESKA, sa jedinstvenom crkvom sagrađenom u romaničkom stilu, sa elementima gotike, ukrašenom sa više od hiljadu srpsko-vizantijskih fresaka.

Nakon Dečana, usledila je poseta Pećkoj patrijaršiji. Manastirski kompleks prepoznatljive crvene fasade, u okolini Peći, čine četiri crkve građene od sredine 13. do sredine 14. veka: Crkva Svetih apostola, kao glavna i najstarija, Crkva Majke Božije, Crkva Svetog Dimitrija i Bogorodičina crkva sa crkvicom Svetog Nikole.

Pećka patrijaršija je 2006. godine upisana na listu svetske kulturne baštine i nalazi se pod zaštitom UNESKA. Sagrađena je uz reku Pećku Bistricu, dok se iznad nje uzdižu strma brda i padine planinskog masiva Prokletije. Upravo taj položaj daje joj poseban osećaj skrovitosti i mističnosti.

Goraždevac: selo koje pamti i čuva život

U Goraždevcu su goste dočekali meštani, učenici i Kulturno-umetničko društvo “Metohija”, koje je izvelo program u školi.

OŠ “Janko Jovićević” ima učenike od prvog do osmog razreda. U istoj zgradi nalaze se Gimnazija “Sveti Sava”, izmeštena iz Peći, kao i Srednja ekonomska škola “Mileva Vuković”. Ukupan broj dece, od predškolske ustanove do srednje škole, iznosi oko stotinu, a najviše ih je u srednjoj školi — oko 55.

Većina meštana zaposlena je u institucijama Republike Srbije, dok je poljoprivreda uglavnom sporedna delatnost, za dodatnu zaradu. Iako su komšijski odnosi sa Albancima iz susednih sela dobri, zemlja udaljena od sela često se ne obrađuje, a deo zemljišta je, prema rečima meštana, uzurpiran. Dodatni problem predstavlja i kopanje peska iz Bistrice, zbog čega se uništava obala.

Lokalno stanovništvo smatra da je izolovano. Kosovska Mitrovica udaljena je oko 80 kilometara, Gračanica oko 100, a svaki međuetnički incident bilo gde na Kosovu i Metohiji, kako kažu, odrazi se i na Goraždevac, jer tada bude provokacija.

Teška trauma u kolektivnom sećanju meštana ostao je teroristički napad od 13. avgusta 2003. godine, kada su na Bistrici iz rafala ubijena dva dečaka, Pantelija Dakić i Ivan Jovović, dok je četvoro dece ranjeno. U centru sela podignut je spomenik na kojem se, pored imena ubijene dece, nalaze i imena lokalnih žrtava pre i tokom bombardovanja. Prethodni spomenik bio je tokom godina nekoliko puta oskrnavljen.

Selo na prvi pogled deluje živo i nastanjeno, ali ima i praznih i nedovršenih kuća. U centru stoji zarasla kuća na kojoj piše “Pošta Srbije”. Mnogi meštani kažu da odlaskom institucija odlaze i ljudi. Zato sa zebnjom govore o jeseni, jer se među njima širi strah da bi kosovske institucije mogle da preuzmu i školstvo i zdravstvo.

Rastanak uz muziku, zahvalnice i poklone

Poslednje veče proteklo je u druženju, muzici i zahvalnosti. Domaćini i gosti razmenili su poklone, a predstavnicima škola uručene su zahvalnice. Predsednik Udruženja građana “Novi Sad” Goran Bajšanski predstavnicima škola uručio je i po jedan štampač.

Za mnoge roditelje i decu ovo putovanje bilo je mnogo više od organizovane posete. Bilo je to iskustvo u kojem su se, kako su govorili, strah, neizvesnost i pitanja sa početka puta pretvorili u zahvalnost, emociju i želju da se ponovo dođe.

Miljana Krklješ iz Novog Sada prošle godine je prvi put čula za projekat “Svim srcem za osmeh deteta”.

– U početku je postojao strah, ali smo ga pobedili i krenuli na put. Stvarno je predivno. Opet bih došla. Domaćini su odlični, jer ovakve ljubaznosti kod nas nema. Projekat treba nastaviti – kaže Miljana.

Njen sin Jovan, učenik sedmog razreda OŠ “Dositej Obradović”, prošle godine je prvi put posetio Kosovo i Metohiju, a sada se vratio.

– Sve je bilo organizovano kako treba. Obilazili smo manastire i bilo je prelepo. Ostaću i dalje u kontaktu sa svojim domaćinom, jer smo postali dobri drugari – kaže Jovan.

Njegov domaćin bio je Nikola Stefanović, učenik šestog razreda OŠ “Dositej Obradović” iz Orahovca.

– Bio sam u Novom Sadu i drago mi je što je Jovan sada došao kod mene. Odlično smo se proveli – rekao je Nikola.

Nikola je porodicu Krklješ ugostio u svom domu, sa roditeljima Marinom i Bojanom i sestrom Nikolinom.

Nastavnik istorije iz Velike Hoče Daniel Đuričić primio je u porodičnu kuću Jakova Polića iz Novog Sada.

– Drago mi je što je došao kod nas, jer je pre toga moj sin Aleksa bio kod njih. Prvi put učestvujemo u projektu i nadam se da nije poslednji put, jer na ovaj način zbližavamo decu Kosova i Metohije i Vojvodine – rekao je Đuričić.

Njegov sin Aleksa, učenik petog razreda, kaže da je u Jakovu stekao novog prijatelja.

Jakov Polić je prvi put posetio Kosovo i Metohiju.

– Prelepo je bilo i puno mi je srce jer sam posetio svetinje. Nameravam da dođem ponovo – iskren je dečak iz Novog Sada.

Njegova tetka Sanja Brašnjević ne krije zadovoljstvo jer joj se ispunila životna želja da dođe na Metohiju.

– Presrećna sam i zahvalna Bogu za ovu priliku da dođem. Hvala svima na gostoprimstvu. Hvala domaćinima, prelepo je bilo sve, a organizacija odlična. Volonteri su bili divni. Projekat “Svim srcem za osmeh deteta” obavezno treba da se nastavi i da se širi, da nas što više dolazi na Kosovo i Metohiju – kaže Sanja.

Projekat koji već godinama povezuje decu

Ideja o projektu “Svim srcem za osmeh deteta” potekla je pre više godina od Vanje Božića i Ivane Radojčić, koji su želeli da olakšaju svakodnevicu mališanima na Kosovu i Metohiji. Zamisao su predstavili Udruženju građana “Novi Sad” i tako je sve počelo.

Projekat od tada zvanično organizuje Udruženje građana “Novi Sad”, a ove godine realizovan je dvanaesti put. U okviru projekta, đaci sa Kosova i Metohije tokom posete Novom Sadu borave u domovima svojih novosadskih vršnjaka, a deca iz Vojvodine potom im uzvraćaju posetu.

Deca sa Kosova i Metohije dolaze u Novi Sad već dvanaest godina, dok Novosađani odlaze na Kosovo osam godina. U projektu su do sada učestvovala deca iz Štrpca, Lipljana, Gračanice, Donje Gušterice, Goraždevca, Raniluga, Šilova, Prekovca, Koretišta i drugih mesta.

Predsednik Udruženja građana “Novi Sad” Goran Bajšanski kaže da je ove godine zabeleženo posebno veliko interesovanje za uzvratnu posetu.

– Za ovih osam godina, koliko uzvraćamo posetu drugarima i drugaricama na Kosovu i Metohiji, ovo je prva godina da se ovoliki broj dece prijavio. Njih dvadeset osmoro, sa roditeljima i nama volonterima — ukupno nas je bilo 80 koji smo krenuli na uzvratnu posetu Velikoj Hoči i Orahovcu. Domaćini su nas lepo ugostili, organizovali obilazak naših svetinja, a ono što je možda i najvažnije jeste šetnja ulicama naših mesta. Posebno bih izdvojio Goraždevac, kao mesto koje dugo pokušavamo da posetimo i sada nam se to ostvarilo. Posebno bih se zahvalio Srđanu iz vinarije Petrović, koji nas je ugostio i potrudio se, u saradnji sa direktorima škola, da sve bude kako treba. Naša srca su puna i verujemo da smo na dobrom putu, da našim sugrađanima damo vetar u leđa i da znaju da su drugari iz Novog Sada uvek uz njih – rekao je Bajšanski.

On se zahvalio Gradu Novom Sadu, Kancelariji za Kosovo i Metohiju, pojedinim firmama i ljudima velikog srca na podršci projektu.

Na kraju puta, ono što ostaje nisu samo fotografije, obilasci i protokol. Ostaju deca koja su razmenila brojeve telefona, porodice koje su otvorile vrata svojih domova, roditelji koji su prevazišli strah i domaćini koji su pokazali gostoprimstvo koje se dugo pamti.

A upravo u tome je, čini se, najveća vrednost projekta “Svim srcem za osmeh deteta” — u osmesima koji počnu kao poseta, a nastave da žive kao prijateljstvo.